Chai đặt lên bàn thấy lắc lư. Trên băng tải, chai nghiêng làm cảm biến đếm sai, máy dán nhãn lệch, và chai trong thùng bị ép nhau. Đáy chai là phần bị nguội sau cùng và chịu lực lớn nhất trong chu kỳ thổi, nên nó cũng là phần nhạy nhất với bất kỳ sai lệch nào của nhiệt độ và thời gian.
Trả lời nhanh: Đáy phồng hoặc chân đế không phẳng hầu như luôn do một trong bốn nguyên nhân: đáy phôi quá nóng, xả áp quá sớm khi đáy còn mềm, khuôn đáy không nguội đủ, hoặc áp dư trong chai khi mở khuôn. Kiểu phồng cho biết nguyên nhân nào.
Đáy chai chịu lực gì trong một chu kỳ
Đáy là phần có hình học phức tạp nhất của chai và cũng là phần dày nhất của phôi. Trong một chu kỳ thổi, đáy trải qua bốn giai đoạn chịu lực khác nhau:
- Kéo dài. Thanh kéo dài đẩy đáy phôi xuống chạm đáy khuôn trước khi khí áp cao vào. Lực này cơ học, khoảng vài chục đến vài trăm newton, truyền qua thanh kéo.
- Thổi áp cao. Khí 25–40 bar nở ra, ép phôi vào toàn bộ lòng khuôn, kể cả chân đế.
- Giữ áp. Khí tiếp tục được giữ để chai nguội và giữ hình.
- Xả áp. Van xả mở, khí thoát ra. Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất cho đáy.
Tính lực tác dụng lên đáy ở giai đoạn 4: F = p × A. Với chai 0,5 L có đường kính đáy 65 mm, diện tích đáy là 33,2 cm² (0,00332 m²).
| Áp dư khi mở khuôn | Lực lên đáy (N) | Quy ra khối lượng tương đương | Rủi ro với đáy còn mềm |
|---|---|---|---|
| 40 bar (đang thổi) | 13.280 | ~1.354 kg | Đáy ép chặt vào khuôn, đúng thiết kế |
| 5 bar | 1.660 | ~169 kg | Biến dạng nếu đáy chưa nguội |
| 2 bar | 664 | ~68 kg | Phồng đáy rõ rệt |
| 1 bar | 332 | ~34 kg | Đủ làm chân đế mất phẳng |
| 0 bar | 0 | 0 | Không còn lực, đáy giữ hình khuôn |
Con số cần nhớ: chỉ 1 bar áp dư cũng tạo lực tương đương 34 kg đè lên một đáy vừa ra khỏi khuôn và còn mềm. Vì vậy "xả chậm một chút" không phải là chi tiết nhỏ — nó là khác biệt giữa đáy phẳng và đáy phồng.
Bốn kiểu đáy lỗi và nguyên nhân tương ứng
Không phải mọi đáy lỗi đều do cùng một nguyên nhân. Hình dạng và vị trí lỗi chỉ ra nguyên nhân khá rõ, nếu nhìn đúng cách.
| Kiểu lỗi | Hình dạng nhìn thấy | Nguyên nhân khả năng cao |
|---|---|---|
| Đáy phồng đều ra ngoài | Vòm đáy lồi xuống, chai lắc lư, chiều cao tổng tăng | Xả áp quá sớm; hoặc áp dư cao khi mở khuôn |
| Chân đế bị bẹp một phía | Một chân thấp hơn, chai nghiêng | Khuôn đáy không nguội đều; mạch nước một phía tắc |
| Đáy lõm quá sâu | Vòm đáy lồi lên, chai đứng không vững | Đáy phôi quá nóng, chảy vào vòm; hoặc thanh kéo dài quá dài |
| Vòng trắng quanh chân đế | Đáy đục, có vòng trắng, giòn | Đáy phôi quá nguội, không duỗi được khi nong |
Hai kiểu đầu là lỗi quá trình, sửa được bằng chỉnh máy. Kiểu thứ ba và thứ tư liên quan tới nhiệt độ phôi và hình học thanh kéo, thường phải chỉnh cả profile gia nhiệt chứ không chỉ chỉnh thời gian xả.
Một kiểu thứ năm ít gặp nhưng dễ nhầm: chân đế đúng hình nhưng độ phẳng tổng thể sai — đo 4 chân thì ba chân cùng mặt phẳng, một chân cao 0,3 mm. Nguyên nhân không phải nhiệt mà là khuôn bị kênh hoặc có dị vật kẹp giữa khuôn và đế khuôn. Kiểm tra bằng cách lắp khuôn không có phôi, đóng khuôn và thử lá căn tại bốn góc.
Đo độ phẳng đáy: ba phép đo đơn giản
Đáy lỗi không thể đánh giá bằng mắt, đặc biệt khi sai lệch dưới 0,5 mm. Ba phép đo dưới đây làm được tại máy, mỗi phép dưới 5 phút cho một mẫu 10 chai.
| Phép đo | Cách làm | Cho biết | Dụng cụ |
|---|---|---|---|
| Độ lắc | Đặt chai đầy nước lên mặt phẳng chuẩn (đá granite hoặc kính dày), ấn nhẹ một phía | Đáy có phẳng hay không, ở mức thô | Mặt phẳng chuẩn |
| Khe hở chân đế | Đặt chai lên mặt phẳng, thử nhét lá căn 0,1 / 0,2 / 0,3 mm dưới từng chân | Chênh lệch độ cao giữa các chân | Bộ lá căn |
| Độ sâu vòm đáy | Đặt chai úp lên mặt phẳng, đo khoảng cách từ mặt phẳng đến điểm sâu nhất của vòm bằng đồng hồ so | Đáy phồng hay lõm, so với bản vẽ | Đồng hồ so + chân đế |
| Chiều cao tổng | Đo từ mặt phẳng đến miệng chai | Đáy phồng làm tăng chiều cao tổng | Thước đo chiều cao có đế |
Phép đo thứ hai là phép đo hữu ích nhất vì nó cho số trực tiếp và không phụ thuộc cảm giác. Cách ghi: đo khe hở dưới từng chân, ghi 4 số, lấy số lớn nhất. Nếu số lớn nhất trên 0,2 mm thì chai sẽ lắc trên băng tải có rung.
Phép đo thứ ba cần biết giá trị danh nghĩa của vòm đáy theo bản vẽ khuôn. Không có bản vẽ thì chỉ so sánh được giữa các mẫu với nhau, không kết luận được đạt hay không đạt. Đây là lý do các xưởng nên lưu bản vẽ khuôn và đo mẫu chuẩn ngay sau khi khuôn mới về.
Xả áp: thông số bị chỉnh tuỳ tiện nhất
Thời điểm và tốc độ xả áp là thông số hay bị chỉnh theo cảm giác nhất trong vận hành máy thổi. Lý do: rút ngắn thời gian giữ áp làm chu kỳ nhanh hơn, năng suất tăng, và không thấy lỗi ngay — lỗi đáy chỉ xuất hiện sau khi chai nguội, tức là ở công đoạn sau.
Ba câu hỏi cần trả lời khi kiểm tra thông số xả:
- Xả bắt đầu lúc nào? Tính từ lúc bắt đầu thổi áp cao đến lúc van xả mở. Nếu đáy chưa đủ cứng khi xả, lực 34–68 kg sẽ đẩy đáy ra.
- Xả nhanh hay chậm? Xả qua van tiết lưu làm giảm tốc độ giảm áp, giảm lực tác động tức thời. Xả tự do cho áp giảm gần như tức thì.
- Có giai đoạn xả trung gian không? Nhiều máy có hai bước xả: xả về mức trung gian rồi xả hết. Bước trung gian giúp đáy không bị sốc áp.
| Thông số | Cách kiểm tra | Dấu hiệu cài sai |
|---|---|---|
| Thời gian giữ áp | Đọc trên HMI, so với thông số gốc của nhà sản xuất | Đáy phồng, chiều cao tổng tăng |
| Tốc độ xả | Nghe tiếng xả; hoặc gắn cảm biến áp ghi nhanh tại cụm van | Tiếng xả đanh và ngắn bất thường |
| Áp dư khi mở khuôn | Cảm biến áp ghi nhanh, đọc giá trị tại thời điểm khuôn bắt đầu mở | Áp khác 0 khi khuôn mở |
| Nhiệt độ khuôn đáy | Đo nhiệt độ nước hồi của mạch đáy riêng | Cao hơn mạch thân 5 K trở lên |
Nếu không có cảm biến ghi nhanh, cách thay thế là chạy thử có chủ đích: tăng thời gian giữ áp thêm 10 %, chạy 50 chai, đo lại độ phẳng đáy. Nếu đáy phẳng hơn rõ rệt thì nguyên nhân đã xác định, sau đó giảm dần về mức tối thiểu còn đạt.
Nhiệt độ khuôn đáy và mạch nước riêng
Đáy chai dày nhất nên cần thời gian nguội lâu nhất. Hầu hết khuôn thổi có mạch nước làm nguội riêng cho phần đáy, tách khỏi mạch thân — nếu mạch này tắc hoặc lưu lượng thấp, đáy ra khỏi khuôn vẫn còn mềm dù thân đã cứng.
| Điểm kiểm tra | Cách làm | Bất thường cần chú ý |
|---|---|---|
| Chênh nhiệt nước vào/ra mạch đáy | Đo nhiệt độ ống vào và ống ra bằng cùng một nhiệt kế | Chênh quá nhỏ: lưu lượng quá thấp hoặc tắc |
| So sánh mạch đáy và mạch thân | Đo nhiệt độ nước hồi của hai mạch | Mạch đáy cao hơn 5 K: thiếu làm nguội |
| Lưu lượng qua mạch đáy | Đồng hồ lưu lượng, hoặc đo thể tích xả trong 1 phút | Giảm dần qua các tuần là dấu hiệu cặn |
| Chất lượng nước | Quan sát cặn, đo độ dẫn | Cặn trắng, nước đục: cần xử lý nước mạch kín |
Một điểm dễ bỏ: nhiệt độ nước làm nguội không phải càng thấp càng tốt. Nước quá lạnh làm đáy nguội nhanh và co mạnh, tạo ứng suất và đôi khi nứt chân đế. Nhiệt độ nước cần theo khuyến nghị của nhà sản xuất khuôn, và phải giống nhau giữa các khoang. Chênh nhiệt giữa các khoang là nguyên nhân phổ biến của lỗi chỉ một khoang.
Cách kiểm tra nhanh không cần tháo khuôn: chạy 10 chu kỳ liên tiếp, lấy chai của từng khoang riêng, đo khe hở chân đế. Nếu chỉ một khoang lệch, so nhiệt độ nước hồi của khoang đó với khoang bên cạnh.
Thứ tự loại trừ: từ rẻ đến đắt
Khi gặp lỗi đáy, phản xạ thường là tháo khuôn ra kiểm tra. Đó là việc đắt nhất và nên làm sau cùng. Thứ tự dưới đây đi từ việc không cần dừng máy đến việc phải tháo khuôn.
| Bước | Việc làm | Thời gian | Nếu phát hiện bất thường |
|---|---|---|---|
| 1 | Đo khe hở chân đế 10 chai/khoang, ghi theo khoang | 15 phút | Một khoang lệch → sang bước 3 |
| 2 | Đọc thông số giữ áp, xả áp trên HMI, so với bản gốc | 10 phút | Khác bản gốc → khôi phục và chạy lại |
| 3 | Đo nhiệt độ nước hồi mạch đáy từng khoang | 20 phút | Chênh giữa khoang → xử lý mạch nước |
| 4 | Kiểm tra nhiệt độ đáy phôi và profile vùng đáy | 30 phút | Đáy nguội hơn thân >8 K → chỉnh profile |
| 5 | Kiểm tra thanh kéo dài: chiều dài, hành trình, dấu tiếp xúc đáy | 45 phút | Dấu tiếp xúc lệch tâm → chỉnh thanh kéo |
| 6 | Tháo khuôn, kiểm tra mặt phẳng đế khuôn, dị vật, kênh nước | 4–8 giờ | Kênh tắc → thông, thay gioăng |
Bước 1 làm trước vì nó phân nhánh toàn bộ quy trình: nếu tất cả khoang đều lệch thì nguyên nhân ở quá trình chung (thời gian, áp, profile); nếu chỉ một khoang lệch thì nguyên nhân ở khuôn hoặc mạch nước. Làm sai bước này dẫn đến tháo khuôn không cần thiết, hoặc chỉnh profile khi lỗi thật ở một khoang.
Hệ quả ở các công đoạn sau
Đáy không phẳng không chỉ là lỗi cảm quan. Nó lan sang bốn công đoạn và mỗi công đoạn có kiểu hỏng riêng.
| Công đoạn | Cơ chế | Biểu hiện |
|---|---|---|
| Băng tải không khí | Chai lắc, ma sát không đều, chai quay | Chai chen, đổ, kẹt tại góc chuyển |
| Đếm chai bằng cảm biến | Chai nghiêng làm thay đổi hình chiếu | Đếm thiếu hoặc đếm trùng |
| Dán nhãn | Chai nghiêng làm nhãn lệch hoặc nhăn | Nhãn không phẳng, phải chỉnh lại |
| Xếp pallet | Đáy lồi làm chai không đứng thẳng trong thùng | Thùng phồng, pallet nghiêng, chai chịu lực |
| Vận chuyển | Chân đế chịu lực tập trung khi xếp lớp | Nứt chân đế, chai đổ trong thùng |
Điểm cần lưu ý về ngưỡng: chai lắc nhẹ trên bàn không gây vấn đề gì, nhưng trên băng tải có rung và tốc độ cao thì cùng mức lắc đó làm chai quay và kẹt. Vì vậy ngưỡng chấp nhận phải xác định trên dây chuyền thực tế, không chỉ trên bàn kiểm tra. Cách làm: lấy 20 chai ở ngưỡng nghi ngờ, cho chạy thử qua băng tải và quan sát tỉ lệ kẹt.
Phòng ngừa: ba thông số cần ghi vào nhật ký ca
Lỗi đáy hầu như luôn bắt đầu từ một thay đổi nhỏ không được ghi lại: ai đó rút ngắn thời gian giữ áp để tăng năng suất, hoặc vệ sinh khuôn làm xô lệch mạch nước. Ba thông số dưới đây ghi vào nhật ký ca sẽ chặn được phần lớn các lần lỗi lặp lại.
| Thông số | Đơn vị | Ghi khi nào | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Thời gian giữ áp | giây | Đầu ca và sau mọi lần chỉnh | Thông số bị chỉnh nhiều nhất |
| Nhiệt độ nước hồi mạch đáy | °C | Đầu ca và giữa ca | Phát hiện tắc mạch sớm |
| Khe hở chân đế lớn nhất | mm | Đầu ca, 10 chai | Chỉ số nhạy nhất với lỗi đáy |
Ba dòng này tốn dưới 5 phút mỗi ca. Giá trị của chúng không nằm ở con số tuyệt đối mà ở xu hướng: khi khe hở chân đế tăng từ 0,1 lên 0,2 mm qua ba ca, đó là dấu hiệu mạch nước đáy đang bị cặn, xử lý trước khi lỗi thành hàng loạt.
Một lưu ý cuối: đừng dùng chính chai lỗi để hiệu chỉnh máy. Chai lỗi đã qua một chu kỳ nhiệt khác, kích thước không còn đại diện. Luôn lấy mẫu mới sau mỗi lần chỉnh, và chờ đủ thời gian để chai nguội về nhiệt độ phòng trước khi đo.
Câu hỏi thường gặp
Chai bị phồng đáy là do khuôn hay do máy?
Phần lớn là do quá trình, không do khuôn. Ba nguyên nhân quá trình thường gặp: xả áp quá sớm khi đáy còn mềm, áp dư trong chai khi khuôn mở, và mạch nước làm nguội đáy thiếu lưu lượng. Chỉ khi lỗi chỉ xuất hiện ở một khoang và không đổi theo thông số thì mới nghi khuôn — kiểm tra bằng cách đổi vị trí khoang hoặc đo nhiệt độ nước hồi từng khoang.
Áp dư 1 bar có thật sự làm hỏng đáy chai không?
Có. Với chai 0,5 L đường kính đáy 65 mm, diện tích đáy 33,2 cm², áp dư 1 bar tạo lực 332 N tương đương khoảng 34 kg đè lên đáy. Nếu đáy chưa nguội đủ thì lực này đủ làm chân đế mất phẳng. Đây là lý do thời điểm mở van xả quan trọng hơn tốc độ xả.
Làm sao đo độ phẳng đáy mà không cần thiết bị đắt?
Đặt chai đầy nước lên mặt phẳng chuẩn như đá granite hoặc kính dày, rồi thử nhét lá căn 0,1 / 0,2 / 0,3 mm dưới từng chân đế. Ghi khe hở lớn nhất trong bốn chân. Đây là phép đo so sánh, đủ để phát hiện xu hướng và phân loại lô, nhưng muốn kết luận đạt/không đạt phải có giá trị danh nghĩa từ bản vẽ khuôn.
Nước làm nguội khuôn có nên dùng thật lạnh?
Không nên. Nước quá lạnh làm đáy nguội nhanh và co mạnh, tạo ứng suất và có thể nứt chân đế. Nhiệt độ nên theo khuyến nghị của nhà sản xuất khuôn và phải đồng đều giữa các khoang, vì chênh nhiệt giữa các khoang là nguyên nhân phổ biến của lỗi chỉ một khoang.
Vì sao lỗi đáy chỉ xuất hiện vào buổi chiều?
Thường do nhiệt độ không khí tăng làm khối lượng riêng không khí giảm, nên cùng thể tích hút vào máy nén nhưng khối lượng khí thực tế ít hơn. Ở 25 °C không khí có khối lượng riêng 1,184 kg/m³, ở 38 °C còn 1,135 kg/m³ — giảm khoảng 4 %. Kèm theo nhiệt độ nước làm nguội tăng, đáy nguội chậm hơn. Nếu lỗi có chu kỳ theo giờ trong ngày, kiểm tra hai yếu tố này trước.

